नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वरचा सिंहस्थ कुंभमेळा: खगोलीय गणित आणि आगामी २०२६-२०२८ च्या २१ महिन्यांच्या मेळ्याची संपूर्ण माहिती

नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वरचा सिंहस्थ कुंभमेळा हा केवळ भाविकांची आणि साधू-संतांची गर्दी असणारा धार्मिक सोहळा नाही. त्यामागे आपल्या पूर्वजांचे अचूक खगोलशास्त्र, अगाध गणित आणि निसर्गाचे एक अनोखे चक्र दडलेले आहे. आपले सगळेच सण आणि उत्सव निसर्गाच्या गतीशी जोडलेले आहेत आणि सिंहस्थ कुंभमेळा तर थेट आकाशातील ग्रहांच्या हालचालींवर आधारित आहे.

गुरू ग्रहाची फिरण्याची गती आणि १२ वर्षांचे चक्र नेमकं काय?

खगोलशास्त्रानुसार, कुंभमेळ्याची वेळ ठरवण्यात सूर्य, चंद्र आणि विशेषतः गुरू (बृहस्पती) ग्रहाची भूमिका सर्वात जास्त महत्त्वाची असते. गुरू ग्रहाला सूर्याभोवती आपली एक प्रदक्षिणा पूर्ण करायला साधारण ११.८६ वर्षे, म्हणजेच जवळजवळ १२ वर्षे लागतात. गुरू ग्रहाच्या या एका प्रदक्षिणेच्या काळाला आपल्या प्राचीन शास्त्रांमध्ये 'बार्हस्पत्य वर्ष' म्हटले गेले आहे. गुरू जेव्हा फिरत फिरत सिंह राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर येथे 'सिंहस्थ' कुंभमेळा भरतो.

आता इथे एक गणिताची गंमत आहे. गुरूचा काळ ११.८६ वर्षांचा असतो आणि आपण कुंभमेळा दर १२ वर्षांनी मानतो. मग या उरलेल्या सूक्ष्म फरकाचे काय? आपल्या प्राचीन खगोलशास्त्रज्ञांनी या फरकाचे समायोजन करण्यासाठी अत्यंत प्रगत गणितीय पद्धत शोधून काढली होती. म्हणूनच अनेक दशकांच्या हिशोबानंतर कधीकधी कुंभमेळा ११ किंवा १३ वर्षांनीसुद्धा येतो. या खगोलीय गणितासाठी १९५३ मध्ये भारत सरकारने मान्यता दिलेल्या 'लाहिरी अयनांश' पद्धतीचा वापर केला जातो, जी ग्रहांच्या प्रत्यक्ष स्थितीवर आधारित अत्यंत अचूक पद्धत मानली जाते.

गुरूची वक्री गती आणि आगामी २०२६-२०२८ चा २१ महिन्यांचा मेळा

साधारणपणे कुंभमेळा एक ते तीन महिने चालतो. पण आगामी २०२६ ते २०२८ दरम्यान होणारा नाशिकचा सिंहस्थ कुंभमेळा तब्बल २१ महिने चालणार आहे. यामागे गुरू ग्रहाची 'वक्री गती' हे मोठे खगोलीय कारण आहे.

वक्री गती म्हणजे ग्रह खरोखर मागे जात नाही, तर पृथ्वी आणि गुरू यांच्या सूर्याभोवती फिरण्याच्या वेगातील फरकामुळे पृथ्वीवरून पाहताना गुरू ग्रह आकाशात मागे सरकल्यासारखा भासतो. या गतीमुळे आगामी कुंभमेळ्याच्या काळात गुरू ग्रह सिंह राशीच्या सीमेवर पुढे-मागे होणार आहे. तो एकदा सिंह राशीत येईल, पुन्हा मागे जाऊन कर्क राशीत जाईल, नंतर पुन्हा मार्गस्थ होऊन सिंह राशीत येईल आणि शेवटी कन्या राशीत प्रवेश करेल.

आपल्या खगोलीय मान्यतेनुसार, जेव्हा गुरू सिंह राशीतून तात्पुरता बाहेर पडतो, तेव्हा गोदावरीच्या पाण्याला ती विशिष्ट खगोलीय ऊर्जा मिळत नाही. म्हणूनच त्या काळात कोणतेही 'अमृत स्नान' किंवा शाही स्नान होत नाही.

कुंभमेळ्याचे टप्पे आणि अमृत स्नानाच्या पर्वण्या

कुंभमेळ्याची सुरुवात: ३१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी गुरू सिंह राशीत प्रवेश करेल आणि मेळ्याचा आरंभ होईल. हा सुरुवातीचा टप्पा २३ जानेवारी २०२७ पर्यंत असेल.

पहिला अवकाश कालावधी: २४ जानेवारी २०२७ ते २५ जून २०२७ या काळात गुरू वक्री होऊन मागे कर्क राशीत जाईल. या काळात अमृत स्नान होणार नाही.

मुख्य पर्वणी (सर्वोच्च काळ): २६ जून २०२७ ते २५ नोव्हेंबर २०२७ या काळात गुरू पूर्णपणे सिंह राशीत स्थिर असेल. सर्व प्रमुख अमृत स्नानांचे सोहळे याच काळात पार पडतील.

दुसरा अवकाश कालावधी: २६ नोव्हेंबर २०२७ ते २७ फेब्रुवारी २०२८ दरम्यान गुरू पुढे सरकून कन्या राशीत गेल्याने पुन्हा विश्रांतीचा काळ असेल.

अंतिम टप्पा व सांगता: २८ फेब्रुवारी २०२८ पासून सुरू होणारा अंतिम टप्पा २४ जुलै २०२८ रोजी कुंभमेळ्याच्या अधिकृत सांगतेने पूर्ण होईल.

अमृत स्नानाचे प्रमुख दिवस

मुख्य पर्वणीच्या काळात नाशिकच्या रामकुंडावर आणि त्र्यंबकेश्वरच्या कुशावर्त कुंडावर लाखो भाविक आणि विविध आखाड्यांचे साधू-संत स्नानासाठी गोळा होतात:

पहिले अमृत स्नान: २ ऑगस्ट २०२७ (सोमवार) रोजी नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर येथे सर्व आखाड्यांचे पहिले स्नान होईल.

दुसरे अमृत स्नान: ३१ ऑगस्ट २०२७ (मंगळवार - भाद्रपद अमावस्या) हा या सोहळ्यातील सर्वात मोठ्या गर्दीचा आणि महत्त्वाचा दिवस असेल.

तिसरे अमृत स्नान (वैष्णव आखाडे): ११ सप्टेंबर २०२७ (शनिवार) रोजी केवळ नाशिकच्या रामकुंडावर वैष्णव आखाड्यांचे स्नान होईल.

तिसरे अमृत स्नान (शैव आखाडे): १२ सप्टेंबर २०२७ (रविवार) रोजी केवळ त्र्यंबकेश्वरच्या कुशावर्त कुंडावर शैव आखाड्यांचे स्नान पार पडेल.

अशा प्रकारे, आकाशातील ग्रहांची ही अद्भुत हालचाल आणि पूर्वजांचे अचूक ज्ञान यांचा संगम म्हणजे नाशिकचा हा ऐतिहासिक सिंहस्थ कुंभमेळा आहे!