नंदुरबार : सातपुड्याच्या घनदाट पर्वतरांगांमध्ये, समुद्रसपाटीपासून सुमारे चार हजार फूट उंचीवर वसलेले अस्तंबा ऋषींचे डोंगरशिखर हे महाराष्ट्रासह गुजरात आणि मध्य प्रदेशातील हजारो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. नंदुरबार जिल्ह्यातील अक्राणी (धडगाव) तालुक्यातील शूलपाणी झाडी परिसरात असलेल्या या शिखराला महाभारतातील चिरंजीव अश्वत्थाम्याचे स्थान मानले जाते.

दरवर्षी दिवाळीच्या काळात धनत्रयोदशी ते भाऊबीज या कालावधीत येथे पारंपरिक यात्रोत्सव भरतो. शेकडो वर्षांची परंपरा असलेल्या या यात्रेसाठी दूरदूरच्या भागातून भाविक पदयात्रा करत सातपुड्याच्या दुर्गम डोंगररांगांमध्ये दाखल होतात.

चार हजार फूट उंच शिखरावर श्रद्धेचा प्रवास

अस्तंबा ऋषींच्या डोंगरावर जाणारा मार्ग अत्यंत खडतर आहे. अनेक ठिकाणी खोल दऱ्या, अरुंद वाटा आणि अवघड चढण असल्याने यात्रेकरूंना मोठी काळजी घ्यावी लागते. मात्र श्रद्धेच्या बळावर हजारो भाविक हा कठीण प्रवास पूर्ण करतात.

भाविक हातात भगवा ध्वज घेऊन ‘अस्तंबा ऋषी महाराज की जय’ असा जयघोष करत पदयात्रेला सुरुवात करतात. सातपुड्याच्या निसर्गरम्य वातावरणातून, डोंगर-दऱ्या पार करत भाविक अस्तंबा ऋषींच्या शिखराकडे मार्गक्रमण करतात.

शिखरावर अश्वत्थाम्याच्या प्रतीकाची पूजा

शिखरावर पोहोचल्यानंतर तेथे अश्वत्थाम्याचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या एका दगडाची भाविक श्रद्धेने पूजा करतात. नवस फेडण्यासाठी नारळ फोडला जातो, ध्वज अर्पण केला जातो आणि विविध धार्मिक विधी केले जातात.

शिखरावरील जागा अत्यंत मर्यादित असतानाही प्रत्येक यात्रेकरूला तेथे बसण्यासाठी जागा मिळते, ही बाब स्थानिक भाविकांच्या श्रद्धेचा भाग आहे. यालाच अनेक भाविक अश्वत्थाम्याचा चमत्कार मानतात.

अश्वत्थाम्याबाबतची स्थानिक दंतकथा

स्थानिक लोककथेनुसार, महाभारतातील चिरंजीव अश्वत्थामा आजही सातपुड्याच्या दऱ्याखोऱ्यांमध्ये भ्रमण करतात. शापामुळे जखमी अवस्थेत असलेला अश्वत्थामा आपल्या जखमांसाठी तेल मागत फिरतो, अशी श्रद्धा आहे.

यात्रेदरम्यान काही भाविकांना तो भेटतो आणि रस्ता चुकलेल्या यात्रेकरूंना मार्गदर्शन करतो, अशीही स्थानिक दंतकथा सांगितली जाते. या श्रद्धांमुळे अस्तंबा ऋषींच्या यात्रेला धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

तळोद्यापासून सुरू होते पदयात्रा

अस्तंबा यात्रेसाठी भाविक धनत्रयोदशीच्या आदल्या दिवसापासून तळोदा शहर परिसरात दाखल होऊ लागतात. अनेक भाविक शेतमळ्यांमध्ये मुक्काम करतात. त्यानंतर तळोदा महाविद्यालय परिसरातून मिरवणुकीने पदयात्रेला सुरुवात होते.

भाविक तळोदा शहरातील हनुमान मंदिराचे दर्शन घेतल्यानंतर पुढील प्रवासाला सुरुवात करतात. मोठमोठे जथ्थे, भगवे ध्वज, ढोल-ताशे आणि जयघोष यामुळे संपूर्ण परिसर भक्तिमय वातावरणाने भारून जातो.

कोठारपासून अस्तंबा शिखरापर्यंतचा खडतर प्रवास

यात्रेचा पारंपरिक मार्ग अनेक डोंगर, टेकड्या आणि दऱ्यांमधून जातो. कोठार, देवनदी, असली, नकट्यादेव, जुना अस्तंबा, भीमकुंड्या आदी मार्गांवरून यात्रेकरू पुढे जातात.

रात्रीच्या प्रवासादरम्यान रानटी प्राण्यांपासून संरक्षणासाठी पूर्वीपासूनच ढोल, मशाली, टेंभे, दिवट्या आणि इतर प्रकाशाची साधने सोबत ठेवण्याची परंपरा आहे.

रात्रभर पदयात्रा केल्यानंतर धनत्रयोदशीच्या पहाटेच्या सुमारास भाविक अस्तंबा ऋषींच्या शिखरावर पोहोचतात आणि दर्शन घेऊन ध्वज लावतात.

तीन दिवसांत पूर्ण होतो यात्रेचा प्रवास

अस्तंबा ऋषींची यात्रा साधारण तीन दिवसांत पूर्ण केली जाते. अनेक भाविक मनोकामना पूर्ण झाल्यानंतर एकदा, पाच वेळा किंवा अकरा वेळा यात्रा करण्याचा नवस बोलतात.

चिरंजीव अश्वत्थाम्याची पूजा करण्यामागे दीर्घायुष्याची श्रद्धा असल्याचे जाणकार सांगतात. अश्वत्थाम्यासारखे दीर्घ आयुष्य लाभावे, या भावनेतून अनेक भाविक या यात्रेत सहभागी होतात.

आदिवासी संस्कृतीचे अनोखे दर्शन

अस्तंबा यात्रा ही केवळ धार्मिक यात्रा नसून सातपुड्यातील आदिवासी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरेचेही दर्शन घडवते. पदयात्रेदरम्यान डफ, ढोल-ताशांच्या तालावर भाविक नृत्य करतात.

‘अस्तंबा ऋषी की जय’ आणि ‘पावबा ऋषी की जय’ अशा जयघोषाने संपूर्ण सातपुडा परिसर दुमदुमून जातो.

यात्रा पूर्ण केल्यानंतर भाविक तळोदा येथे एकत्र येतात. त्यानंतर नंदुरबार तालुक्यातील नाशिंदे येथील पावबा ऋषींच्या यात्रेसाठीही भाविक रवाना होतात.

परतीचा मार्गही तितकाच महत्त्वाचा

अस्तंबा शिखरावर जाण्याचा आणि परतीचा मार्ग वेगळा असल्याचे सांगितले जाते. गोऱ्यामाळ, चत्र्यादेव अशा टेकड्या पार केल्यानंतर अस्तंबा ऋषींचे दर्शन घेतले जाते. त्यानंतर नकट्यादेव, जुना अस्तंबा, मामा-भाचा टेकडी, देवनदी आणि चांदसैली घाटमार्गे कोठार येथे परतीचा प्रवास केला जातो.

सातपुड्याच्या सौंदर्याचा अविस्मरणीय अनुभव

अस्तंबा शिखरावर पोहोचल्यानंतर भाविकांना सातपुड्याच्या पर्वतरांगांचे विहंगम दृश्य पाहायला मिळते. डोंगर-दऱ्या, हिरवाई आणि दूरवर दिसणारे तापी नदीचे पात्र यामुळे हा परिसर निसर्गप्रेमींसाठीही आकर्षणाचा केंद्रबिंदू ठरतो.

विशेषतः शिखरावरून दिसणारा सूर्योदय भाविकांसाठी अविस्मरणीय अनुभव ठरतो.

श्रद्धा, परंपरा आणि निसर्ग यांचा संगम

अस्तंबा ऋषींची यात्रा ही केवळ एका धार्मिक स्थळाची यात्रा नाही. शेकडो वर्षांची परंपरा, अश्वत्थाम्याशी जोडलेली स्थानिक श्रद्धा, आदिवासी संस्कृती, कठीण पदयात्रा आणि सातपुड्याचे निसर्गसौंदर्य यांचा अनोखा संगम या यात्रेत पाहायला मिळतो.

महाराष्ट्राबरोबरच गुजरात आणि मध्य प्रदेशातून हजारो भाविक दरवर्षी या यात्रेत सहभागी होतात. त्यामुळे सातपुड्याच्या कुशीत वसलेले अस्तंबा ऋषींचे शिखर हे श्रद्धा, लोकपरंपरा आणि निसर्गाचा अनोखा वारसा जपणारे महत्त्वाचे ठिकाण म्हणून ओळखले जाते.

टीप : अश्वत्थामा आणि अस्तंबा ऋषी यांच्याशी संबंधित उल्लेख हे प्रामुख्याने स्थानिक श्रद्धा, दंतकथा आणि लोकपरंपरांवर आधारित आहेत.

अस्तंबा ऋषी, अस्तंबा यात्रा, अश्वत्थामा मंदिर, अश्वत्थामा नंदुरबार, अस्तंबा ऋषी डोंगर, अक्राणी तालुका, धडगाव, सातपुडा, अस्तंबा यात्रा मार्ग, नंदुरबार पर्यटन, तळोदा अस्तंबा यात्रा