महाराष्ट्राच्या भूगर्भातील उष्णता : ऊर्जेच्या नव्या शक्यतांचा शोध

 

मनु निळे :- महाराष्ट्राच्या जमिनीखाली मोठ्या प्रमाणात नैसर्गिक उष्णता साठलेली आहे. राज्यातील विविध भागांत ही उष्णता निसर्गाचा आविष्कार असलेल्या उष्ण पाण्याच्या झऱ्यांच्या (Hot Springs) रूपात जमिनीवर येते. जळगावमधील उनपदेव, रत्नागिरीतील उन्हवरे, ठाणे-पालघरमधील गणेशपुरी व सातीवली, आणि नांदेडमधील उनकेश्वर यांसारख्या ठिकाणी या भूऔष्णिक स्रोतांचा (Geothermal Resources) वैज्ञानिक अभ्यास झाला आहे.

पृथ्वीच्या पोटात दडलेली ही उष्णता केवळ निसर्गाचे कुतूहल नसून, भविष्यात हरित वीजनिर्मिती तसेच शेती, औद्योगिक प्रक्रिया आणि पर्यटनासाठी एक शाश्वत ऊर्जास्त्रोत ठरू शकते. तथापि, या स्रोतांचा प्रत्यक्ष वापर करण्यासाठी अधिक सखोल वैज्ञानिक संशोधन, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि प्रायोगिक प्रकल्पांची अत्यंत गरज आहे. महाराष्ट्राच्या भूवैज्ञानिक संपत्तीचा योग्य वापर करून स्वच्छ व शाश्वत ऊर्जेच्या नव्या शक्यता शोधण्याच्या दिशेने भूऔष्णिक ऊर्जा एक अत्यंत महत्त्वाचा विषय ठरत आहे.

१. भूऔष्णिक ऊर्जेची संकल्पना आणि महाराष्ट्राच्या भूगर्भाची रचना

पृथ्वीच्या अंतर्भागातील उष्णता

भूऔष्णिक ऊर्जा म्हणजे पृथ्वीच्या आत साठलेल्या नैसर्गिक उष्णतेपासून मिळणारी ऊर्जा. जमिनीखालील खडक आणि पाण्याचे साठे पृथ्वीच्या अंतर्भागातील नैसर्गिक प्रक्रियांमुळे तापतात. भूजल जेव्हा या गरम खडकांच्या किंवा भूगर्भीय भेगांच्या संपर्कात येते, तेव्हा ते तापून उष्ण पाण्याचे झरे म्हणून भूपृष्ठावर येते.

या पाण्याचे तापमान आणि प्रवाहाचा वेग पुरेसा असल्यास त्याचा वापर टर्बाइनच्या साहाय्याने वीजनिर्मितीसाठी केला जाऊ शकतो. ज्या ठिकाणी तापमान कमी किंवा मध्यम स्वरूपाचे असते, तेथे या उष्णतेचा थेट वापर (Direct Utilization) शेतीतील हरितगृहे (Greenhouses), शेतमाल वाळवणे, अन्नप्रक्रिया उद्योग, आणि इमारतींमधील तापमान नियंत्रणासाठी केला जातो. भारत आणि महाराष्ट्रातील बहुतेक भूऔष्णिक स्रोत कमी ते मध्यम तापमानाचे असल्याने त्यांचा असा थेट वापर अधिक फायदेशीर ठरू शकतो.

महाराष्ट्राचा भूगर्भ आणि 'दख्खन ट्रॅप'

महाराष्ट्राचा सुमारे ५,००,००० चौ.कि.मी. एवढा मोठा भूभाग हा 'दख्खन ट्रॅप' (Deccan Traps) या बेसाल्ट खडकांच्या जाड थरांनी बनलेला आहे. सुमारे ६६ दशलक्ष वर्षांपूर्वी झालेल्या प्रचंड ज्वालामुखी उद्रेकांमुळे हे थर तयार झाले. या बेसाल्टच्या थरांखाली ग्रॅनाइट आणि नाइससारखे जुने तळखडक आहेत.

या भूगर्भीय रचनेमध्ये अनेक भेगा, तडे आणि भ्रंश-पट्टे (Fault Zones) आहेत. पावसाचे किंवा भूपृष्ठावरील पाणी या भेगांमधून खोलवर जाते, तेथील गरम खडकांच्या संपर्कात आल्याने तापते आणि दाबाने पुन्हा वर येते. परंतु, दख्खन ट्रॅपचे बेसाल्टचे थर अतिशय जाड असल्याने खालील भूऔष्णिक साठ्यांची अचूक क्षमता निश्चित करणे सोपे नसते. त्यासाठी आधुनिक भूवैज्ञानिक अभ्यास आणि खोल विहिरींचे खोदकाम (Deep Drilling) आवश्यक आहे.

२. महाराष्ट्रातील प्रमुख भूऔष्णिक क्षेत्रे

महाराष्ट्रात विविध भागांत उष्ण पाण्याचे झरे आढळतात, ज्यांचे तापमान आणि गुणधर्म वेगळे आहेत:

उन्हावरे (जि. रत्नागिरी): येथील उष्ण पाण्याच्या झऱ्याचे तापमान सुमारे ७१°C नोंदवले गेले असून, हे महाराष्ट्रातील सर्वात जास्त तापमान असलेल्या भूऔष्णिक क्षेत्रांपैकी एक आहे.

 

सातीवली व गणेशपुरी (जि. ठाणे / पालघर): सातीवली येथे ५६°C तापमानाचे गंधकयुक्त पाणी आढळते. गणेशपुरी येथील झरे धार्मिक आणि पर्यटनाच्या दृष्टीनेही प्रसिद्ध आहेत.

 

उनकेश्वर (जि. नांदेड): येथील पाण्याचे तापमान ३०°C ते ४२°C दरम्यान आहे.

 

सालबर्डी (जि. अमरावती): सातपुड्याच्या रांगांमध्ये येथे उष्ण आणि थंड पाण्याचे झरे शेजारी-शेजारी आढळतात.

 

उनपदेव (जि. जळगाव): सातपुडा पर्वतरांगेच्या पायथ्याशी वसलेले हे ठिकाण सोन-नर्मदा-तापी (SONATA) भ्रंश-पट्ट्यात येते. येथील गोमुखाजवळ पाण्याचे तापमान सुमारे ५८°C, तर तलावात ४०°C असते.

 

जळगाव आणि कान्हादेशासाठी संधी

जळगाव जिल्ह्यातील उनपदेव येथील स्रोताचा वापर करून स्थानिक पातळीवर मोठे आर्थिक व कृषी बदल घडवून आणता येऊ शकतात:

शेती व हरितगृह (Greenhouse): हरितगृहातील तापमान नियंत्रित ठेवून भाजीपाला व फुलांचे उत्पन्न वाढवणे.
अन्नप्रक्रिया व वाळवणी उद्योग: खान्देशातील केळी, मिरची व इतर शेतमाल वाळवण्यासाठी आणि अन्नप्रक्रियेसाठी उष्णतेचा थेट वापर.
आरोग्य व निसर्ग पर्यटन: गंधकयुक्त पाण्याच्या औषधी गुणधर्मांमुळे आरोग्य पर्यटनाला चालना देणे.

 

३. सांख्यिकी आणि क्षमता (By The Numbers)

भारतातील आणि महाराष्ट्रातील भूऔष्णिक ऊर्जेच्या क्षेत्राचा आढावा घेणारी प्रमुख आकडेवारी खालीलप्रमाणे आहे:

घटक / निर्देशक	आकडेवारी	संदर्भ व स्रोत
दख्खन ट्रॅपचे सध्याचे क्षेत्र	~५,००,००० चौ.कि.मी.	Deccan Traps Geological Survey
दख्खन ट्रॅपचे मूळ अंदाजित क्षेत्र	~१५,००,००० चौ.कि.मी.	ज्वालामुखी थर व बेसाल्ट विस्तार
भारतातील GSI-नोंदणीकृत उष्ण झरे	३८१ उष्ण झरे	PIB: MNRE Geothermal Database
भारतातील प्रमुख भूऔष्णिक प्रांत	१० प्रांत	PIB: India's Geothermal Resource Base
भारताची अंदाजित भूऔष्णिक क्षमता	~१०,६०० MW	GSI Geothermal Atlas (सैद्धांतिक क्षमता)
राष्ट्रीय धोरणातील मंजूर पथदर्शी प्रकल्प	५ पथदर्शी प्रकल्प	PIB: National Geothermal Policy

४. अलिकडील घडामोडी आणि धोरणात्मक पावले 

राष्ट्रीय भूऔष्णिक ऊर्जा धोरण २०२५: भारत सरकारने राष्ट्रीय भूऔष्णिक ऊर्जा धोरण सादर केले असून, देशातील विविध भागांत ५ नव्या पथदर्शी (Pilot) प्रकल्पांना मंजुरी दिली आहे.

 

लष्कराचा पहिला प्रयोग: भारतीय लष्कराच्या दक्षिण मुख्यालयाने भूऔष्णिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून इमारत थंड व गरम ठेवण्याचा देशातील पहिला यशस्वी प्रयोग पार पाडला.

 

ऊर्जा साठवणूक व कोकणातील संशोधन: विहिरींमध्ये 'जिओ-थर्मल एनर्जी स्टोरेज' करण्याचे नवे प्रयोग सुरू आहेत, तसेच कोकणातील उष्ण झऱ्यांमधून वीजनिर्मितीच्या शक्यतांवर नव्या संशोधन मोहिमा राबवल्या जात आहेत.

 

source - https://x.com/mahaurja/status/2079079663557804061?s=20

 

महाराष्ट्रातील भूऔष्णिक स्रोत ही निसर्गाने दिलेली एक अमूल्य देणगी आहे. वाढत्या उर्जेच्या गरजा आणि हवामान बदलाच्या आव्हानांच्या काळात, भूगर्भातील ही स्वच्छ व शाश्वत उष्णता भारताच्या 'क्लीन एनर्जी' मिशनमध्ये मोलाचे योगदान देऊ शकते. जळगावच्या उनापदेवपासून कोकणाच्या किनारपट्टीपर्यंत पसरलेल्या या उष्ण झऱ्यांचा योग्य तंत्रज्ञानाद्वारे विकास केल्यास, महाराष्ट्र हरित ऊर्जेच्या क्षेत्रात नवी क्रांती घडवू शकतो.